ڕۆژێک بۆ وەدەنگهاتن لە ستەم و سەرکوتی زمانی

21ی فێوریە، لە مێژ ساڵە بە ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک ناودێر کراوە.
بۆ ئەو نەتەوە‌و مرۆڤانەی بە دوور لە هەر چەشنە بەربەست‌و سەرکوتێك بە زمانی خۆیان دەدوێن، دەخوێنن‌و دەنووسن، ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک، ڕۆژی جێژن‌و شادینواندن‌و شانازیکردن بە زمانەکەیانە. بۆ ئەو نەتەوە‌و مرۆڤانەش کە زمانەکەیان بەڕەسمی نەناسراوە‌و ناتوانن بە زمانی خۆیان بنووسن، بخوێنن‌و لە دام‌و دەزگای ڕەسمی‌و دەوڵەتی‌و زانستی دا پێی بدوێن، ئەم ڕۆژە، واتا‌و ڕۆڵیکی دیکەی هەیە. بۆ ئەوان ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک، رۆژی بەداخبوون لە چارەنووسی خۆیان‌و زمانەکەیان، ڕۆژی وەبیرهێنانەوەی بێمافی‌و ستەملێکراوییەکانیان‌‌و، ڕۆژی دەنگهەڵبڕێن دژی هەڵاواردن‌و بەجێمان لە کاروانی پێشکەوتن‌و ئازادژیانە.
بەم پێیە، بۆ نەتەوەکانی ئێران کە فارسزمان نین‌و هەتا ئێستاش لە سەرەتاییترین مافە نەتەوەییەکانیان‌، یەک لەوان مافی بەڕەسمی ناسرانی زمانەکەیان بێبەشن، ڕۆژی ٢١ی فێوریەی هەر ساڵێک، یانی ڕۆژی نوێبوونەوە‌و دووپاتبوونەوەی ئەم پرسیارەیە کە ئەم بێبەشی‌و بێمافییە هەتا کەی؟ تاڵیی بەڕەوڕوو بوونەوە لە گەڵ ئەم پرسیارە لەوە دایە کە بزانین و ببینین ڕێژیمە دەسەڵاتدارەکانی ئێران، خاوەنی هەر سیستەم‌و ناوەرۆکێک بن، لە ئاست پرسی مافە نەتەوەیی‌و زمانیەکانی نەتەوەکانی ئێران، هەر یەک سیاسەت‌و ڕوانین وگوتاریان هەیە. چ ڕێژیمی شایەتیی هەڵگری ئیددیعای میراتی شارستانیەتی چەند هەزارساڵە لە سەر کار بێ، چ نیزامی ئیسلامیی بە ڕوالەت لایەنگری عەدلی ئیلاهی، بەشی نەتەوەکانی ئێران هەر ئەوەیە کە ئەگەر داوای بە ڕەسمی ناسرانی مافە نەتەوەییەکانیان بکەن، لە گەڵ سەرکوت بەرەوڕوو دەبن.
ئێران، سەرەڕای ئەو هەمووە پێهەڵگوتنەی شۆڤێنییە ڕەنگاورەنگەکانی بە شارستانیەت‌و مێژووی وڵاتەکە‌و پێشەنگایەتیی ئێرانییەکان، لە ڕووبەڕووبوونەوە‌و چارەسەرکردنی پرسی نەتەوەیی‌و زمانی‌دا، لە دواوەی هەموو وڵاتانی دراوسێی خۆشییەتی. هەموو ولاتانی دراوسێی ئێران کە لەوانیش دا، نەتەوە‌و زمانی جیاواز پێکەوە دەژین، ملیان بۆ بەرەسمی ناسیننی زمانە جۆراوجۆرەکانی وڵاتەکەیان‌و قبووڵی مافەکانی تایبەت بە هەر زمانێک ڕاکێشاوە. لەم بارەیەوە دەتوانین عێراق، پاکستان‌و ئەفغانستان بە نموونە بێنینەوە. لە عێراق، دوو زمانی کوردی‌و عەرەبی، هەر دوویان وەک زمانی ڕەسمی لە ئاستی هەموو عێراق‌دا ناسراون‌و زمانەکانی تورکمانی‌و ئاشورییش لە شوێن‌و ناوچەی ژیانی ئەو کەمایەتییە نەتەوەییانە‌دا، ڕەسمیەتیان هەیە. لە پاکستان، دوو زمانی ئۆردوو‌و ئینگلیسی، زمانی ڕەسمی‌و سەرانسەرین‌و زمانەکانی پەنجابی، بەلووچی، پەشتوون، سیندی‌و سرائیکی لە ئاستی ناوچەکان دا، بەرەسمی ناسراون. لە ئەفغانستان زمانەکانی دەری‌و پەشتوون هەر دوویان لە ئاستی وڵات‌دا، زمانی ڕەسمین‌و کۆمەڵیک زمانی دیکەش لە ئاستی هەرێم‌و ئەیالەتەکان دا، بە رەسمی ناسراون. وڵاتێکی دیاری دیکەی ناوچە کە دراوسێی ئێرانیشە‌و نەتەوەو زمانی جۆراوجۆری تێدایە‌و ساڵانێکی زۆر وەک ئێران سیاسەتی زاڵکردنی یەک زمان بە سەر زمانەکانی دیکەدا‌و سەرکوتکردنی نەتەوە‌و زمانەکانی دیکەی بەڕێوە بردوە، وڵاتی تورکیایە. بەڵام تورکیاش ڕێگای چاوخشاندنەوە بەو سیاسەتە لەمێژینەیەی گرتووەتە بەر‌و چاوەڕوان دەکرێ ئەم کێشە دێرینەیە بە سەرنجدان بە ڕێوشوێنەکانی پەیماننامەکانی یەکیەتیی ئورووپا کە تورکیە لە مێژە هەوڵی پەیوەستبوون بەوانی هەیە، چارەسەربکا.
ڕێژیمی ئێران، لە ڕووبەڕووبوونەوە لە گەڵ کێشەی لەمێژینەی سەرکوتی نەتەوەیی‌و زمانی لە نێو ئەو وڵاتە‌کەی‌دا، کە بەردەوام سەرچاوەی ناکۆکی‌و شەڕ‌و ئالۆزیی نێوان نەتەوە بندەستەکان‌و دەسەڵاتی ئەو وڵاتە بووە، هەتا ئێستاش هەر لە سەر سیاسەتی ئینکار‌و هەڵخەلەتاندن‌و خۆبواردن دەڕوا. تەنیا لە سەروبەندی هەڵبژاردنەکان‌دا بەربژێرەکانی سەربەو ڕێژیمە سووکە ئاوڕێک لەو کێشەیە دەدەنەوە، ئەویش نەک بۆ گەڕان بە دوای چارەسەر‌و دابینکردنی ویستی لە مێژینەی نەتەوە بندەستەکان‌و ئاخێوەرانی زمانەکانی دیکە، بەڵکوو بۆ ڕاکێشانی دەنگدەرانی سەر بەو نەتەوانە بۆ سەر سندووقەکانی دەنگ‌و بۆ وەرگرتنی دەنگەکانیان بە قازانجی سەرکەوتنی خۆیان. ئەوە کە دەنگدەرانی سەر بەو نەتەوانە، ئاوڕدانەوە‌و بایەخدانی بەربژێرەکانی هەڵبژاردنی سەرکۆماری‌و پارلمانی لە پرسە نەتەوەیی‌و زمانییەکان، دەکەن بە مەرج‌و پێوەرێک بۆ هەڵویستی خۆیان لە هەڵبژاردنەکان‌دا، شتێکی دروست‌و لە جێی خۆی دایە. بەڵام ئەوە کە دوای هەڵبژاردنەکان، هەم ئەوانەی بەم ناوە دەنگی خەڵکیان وەرگرتوە‌و هەم ئەو دەنگدەرانەی بە نیازی پێکهێنانی گۆڕان لە سیاسەتی نەتەوەیی‌و زمانیی دەسەلاتی وڵات دەنگیان داوە، بەڵێن‌و چاوەڕوانیی خۆیان لە بیر دەبەنەوە، شیاوی توندترین ڕەخنەن. سەرکۆمار، نوێنەرانی مەجلیس‌و هەر کەسێک لە هەر ناوەندێکی قانووندانان‌و سیاسەتدانان‌و بەڕێوەبەرێتیی وڵات‌دا، ئەگەر پێشتر هیچ دروشم‌و بەڵێنێکیشیان لە بارەی پرسێکی گرنگی وەک سەرکوت‌و هەلاواردنی نەتەوەیی‌و زمانی نەدابێ، لە ئاست کێشە‌و گرفتە لەمێژینەکان‌و داواڕەواکانی خەڵکی وڵات‌دا،هەر بەرپرسیارن. بەڵام ئەگەر کاربەدەستەکە، وەک سەرکۆماری ئیستا بە بەڵێنی دابینکردنی بەشێک لە مافە پشتگویخراوەکان، زۆرترین دەنگی لە نێو نەتەوە بندەستەکانی ئێران‌دا کۆ کردبێتەوە، بەرپرسیارەتیەکەی لە ئاست پرسی نەتەوەیی‌و زمانی، زۆر زیاتر‌‌و، هەر بەم پێیە لە بیربردنەوە‌و خۆلێبواردنیشی، شتێکی زۆر قورس دەبێ.
**
سەپاندنی بێبەشی لە مافی نەتەوەیی‌و، سەرکوت‌و هەڵاواردنی نەتەوەیی‌و زمانی بە سەر خەڵک‌دا، ئەگەر بۆ دەسەڵاتداران، مایەی نەنگ‌و شوورەیین ‌و مەحکوومن، قەبووڵکردنیشیان بە تایبەت لە لایەن ئەو خەڵکەی بەرەوڕووی ئەو جۆرە بێبەشی‌و ستەم‌و هەڵاواردنانە دەبنەوە، شیاوی لۆمە‌و ڕەخنەیە. ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک، دەتوانێ‌و پێویستە بکرێتە دەرفەتیک بۆ نا گوتنەوە بە قبووڵی سووکایەتی بە زمان‌و شوناسی نەتەوەییمان.
لە ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک‌دا، پیرۆزبایی لە هەموو ئەوانە دەکەین کە ڕێز لە زمانەکەی خۆیان‌و زمانە جیاوازەکان دەگرن. سڵاو بۆ ئەوانە دەنێرین کە لە ئاست سەرکوت‌و هەڵاواردنی نەتەوەیی‌و زمانی لە ئاستی ئێران‌دا، بێدەنگ و بێهەلویست نین. دەسخۆشی و پیزانینیشمان بۆ هەموو ئەو کەسانە هەیە کە لە سەختترین هەلومەرجەکانیش‌دا، ساتێک لە پاراستن‌و خزمەتی زمانی کوردی غافڵ نین.
لە ژماره‌ ٦٧٤ ی رۆژنامه‌ی “کوردستان”دا بڵاو بۆته‌وه‌